De tuinsafari: inleiding tot de nachtvlinders

Nachtvlinders

Dank aan Colin Hart (GB), Mike Wall (GB), Andy Mitchell (GB), Han Endt (NL), Eddy Verfaillie (B), Jeroen de Rond (NL), Date Lutterop (NL), Olivier Freak (B), Fredy de Wilde (NL), Isabelle Guerin (F), Joska Angyal (NL), Marc Meyer (LUX), Han Klein Schiphorst (NL), Jeroen Voogd (NL), Keith Edkins (GB), Cun Wijnen (NL) en Steve Holmes (GB) voor hun hulp bij de determinatie.

Omdat hij veel te groot werd is deze pagina sinds half maart 2003 gesplitst. Dit is alleen nog een pagina met een inleiding tot de nachtvlinders. Zoek je een bepaalde soort of familie, maak dan je keuze op de balk hierboven, gebruik de zoekmachine onderaan deze pagina, of kies hier:

1 Beervlinders en korstmosvlinders, 2 Spanners of meters, 3 Uiltjes, 4 Andere macro's, zoals spinners en eenstaartjes, 5 Bladrollertjes, 6 Motjes met opvallende vleugels, zoals wespvlinders, vedermotten en waaiervlinders, 7 Lichtmotten of pyraliden, 8 Overige micro's, oftewel andere motjes.

Inleiding tot de nachtvlinders

De vlinders vormen een zeer grote orde van insecten. Er zijn zo'n 120.000 soorten bekend, maar er zijn er waarschijnlijk veel meer. Alle vlinders hebben relatief grote, beschubde vleugels en er zitten uitzonderlijk mooie dieren tussen. Al heel lang maakt men onderscheid tussen dag- en nachtvlinders. Het verschil tussen beide vlindergroepen is onder meer, dat de nachtvlinders een verbinding hebben tussen de achtervleugel en de voorvleugel. Dagvlinders hebben die verbinding niet. Nachtvlinders hebben ook zeer verschillende antennen. Die van de dagvlinders zijn allemaal lang, dun en met een knopje erop, nachtvlinders hebben soms hele borstels als antennen (vooral de mannetjes), of hebben er allemaal weerhaakjes aan. Ook hebben ze soms heel lange dunne antennes (vooral de vrouwtjes), maar nooit met een knopje erop! Hoewel er mooi gekleurde nachtvlinders bestaan, zijn de meeste vrij grauw gekleurd. Ze hebben schutkleuren, waardoor ze overdag tijdens het rusten niet opvallen. De meeste dagvlinders zijn juist erg kleurrijk. Vaak is bij dagvlinders de onderkant van de vleugels ook heel anders getekend en gekleurd dan de bovenkant. Door regelmatig de vleugels te openen en te sluiten krijgen veel vijanden geen grip op het eigenlijke lichaam.

Als je het verschil al niet ziet aan de kleuren, let dan op de antennes: lang en dun met een knopje erop? Een dagvlinder, zoals deze Oranjetip. Is de antenne anders gevormd, dan heb je te maken met een nachtvlinder, zoals deze Ringspikkelspanner.

De naam nachtvlinder is eigenlijk misleidend. Er zijn heel veel nachtvlinders die overdag vliegen en vaak zijn dat tamelijk kleurrijke dieren. Elke zomer weer wordt de Benelux overspoeld met Gammavlinders: donkere uiltjes die wat zenuwachtig op bloeiende planten, ook in de tuin, afkomen om nectar te drinken en omdat ze zo donker zijn vallen ze tussen de kleurrijke dagvlinders en zweefvliegen meteen op. De wespvlinders zijn helemaal een slag apart. Hun lichaam is zwart met gele strepen en hun vleugels verliezen al snel een groot deel van de schubjes, zodat ze doorzichtig zijn. Daarmee doen ze wespen na, een goede beveiliging want de meeste dieren zullen een wesp met rust laten. Maar ja, daar heb je 's nachts niets aan, en dus vliegen alle wespvlinders overdag!

Twee nachtvlinders die hun naam geen eer aan doen, want ze vliegen overdag: links de Gamma-uil, rechts de Eikenglasvlinder,

Er bestaan in de tropen zeer grote nachtvlinders en ook in de Benelux vinden we zo nu en dan een nachtpauwoog die met een spanwijdte van soms wel 13 centimeter een ware gigant mag worden genoemd. Het grootste deel der nachtvlinders echter heeft een spanwijdte van minder dan twee centimeter en er zijn veel motjes die een spanwijdte van nauwelijks een halve centimeter halen. Er komen ook bij ons heel veel van dit soort zeer kleine soorten voor en ze zijn heel erg moeilijk te determineren. Net als dagvlinders hebben volwassen nachtvlinders een roltong, waarmee ze vloeibare stoffen opzuigen, zoals nectar uit bloemen, of sappen uit vruchten, zoals pruimen. Er zijn een paar heel primitieve vlinderfamilies waarvan de leden nog bruikbare kaken hebben en die de kaken gebruiken om stuifmeel te eten, maar dat zijn allemaal heel erg kleine motjes. Maar er zijn ook volwassen vlinders die helemaal niet eten, zoals bijvoorbeeld de grote Pauwoogpijlstaart. De rupsen zijn bijna allemaal vegetarisch: ze leven van plantaardig voedsel. De allerkleinste mineren bladeren (dat wil zeggen ze leven in een blad), veel grote soorten leven in bomen en eten daar de bladeren op. Maar er zijn ook rupsen die diep in hout leven, net als de larven van sommige boktorren, of in plantenstengels, zoals de rupsen van sommige glasvlinders. Andere soorten leven van wat je afval zou kunnen noemen: haren en ander droog spul dat ze vinden in verlaten muizen- en vogelnesten. Bij ons vinden we maar één vleeseter: de rups van de Hyena, een uiltje, die andere rupsen opeet.

De rupsen van deze twee eten geen plantaardig voedsel. Links een kleremot (Endrosis sarcitrella), waarvan de rups vooral wol eet en rechts de Hyena, waarvan de rups jaagt op andere rupsen

De nachtvlinders worden vaak in twee groepen verdeeld: de macro's en de micro's. Erg wetenschappelijk is die indeling niet, maar hij bestaat al heel lang en ook vlinderkenners specialiseren zich dikwijls in één van de twee groepen. Je zou het kunnen vergelijken met de situatie in de Nederlandse taal, waar veel van de grote nachtvlinders (de macro's dus) met het woord vlinder worden aangeduid en de kleintjes motjes worden genoemd. Om discussies te voorkomen zijn er lijsten met welke families tot de grote en welke families tot de kleine nachtvlinders worden gerekend. Toch kun je dat niet direct zien aan de vlinder die je voor je hebt. Zo zijn er heel kleine uiltjes, zoals de halmrupsvlinder die een spanwijdte haalt van nauwelijks drie centimeter en desondanks gerekend wordt tot de macro's. De Brandnetelmot (een lichtmottensoort) haalt met gemak dezelfde spanwijdte (en lijkt door zijn grote vleugels zelfs nog groter), maar hij wordt tot de micro's gerekend.

Deze twee nachtvlinders zijn ongeveer even groot, toch wordt de halmrupsvlinder links tot de macro's gerekend en de brandnetelmot rechts tot de micro's.

Bezoek ook Hania's Photographer's Pages (in het Engels) met onder meer foto's van Nederland, Duitsland, China en de Verenigde Staten.